بررسی مجلات آنلاین داعش از منظر زبان شناسی و رسانه
تلخیص و ترجمه: فاطمه صیرفی (پژوهشگر مطالعات زبان و فرهنگ آلمانی) و محمد زارعی (پژوهشگر مطالعات آلمان و اروپا )

نویسنده: ماریا فریتسشه

 

منبع: مجله گزارش زبانی، شماره 1، 2019، سال سی و پنجم/ موسسه مطالعات زبان آلمانی مانهایم

 

سال های اخیر در پی رشد و گسترش جریان افراطی داعش به عنوان یکی از وحشیانه ترین پدیده های خشونت علیه بشری در جهان، توجه علوم مختلف با رویکردی های گوناگون به فعالیت های این گروهک تروریستی معطوف شده است. مجله «گزارش زبان» ((Sprachreport از موسسه زبان آلمانی مانهایم (IDS) در مقاله ای به تجزیه و تحلیل مجلات آنلاین داعش از منظر زبان شناسی پرداخته است. نویسنده این مقاله ماریا فریتسچه Maria Fritzsche، پژوهشگر حوزه زبان شناسی همگانی دانشگاه فنی برلین می باشد که تا کنون پژوهش های متعددی در زمینه داعش با رویکردهای زبان شناسی کاربردی به انجام رسانده است.   

در سال 2014 مجلات آنلاین داعش از سوی موسسه مطالعات جنگ امریکا Institute for the Study of War  به عنوان رسانه ای که معرف «سه محور کلیدی داعش» در حوزه های نظامی، سیاسی و مذهبی آن است، شناخته شد. این مقاله سعی دارد با استفاده از علم زبان شناسی و رسانه ارتباط میان جذابیت و اقدامات وحشت آور این سازمان تروریستی را از طریق تحلیل سه محور یاد شده در متون مجله به تصویر بکشد.

«داعش» در حوزه پژوهش های میان رشته ای به جریاناتی مانند اسلام گرایی افراطی، جهادگرایی سلفی و یا نوجهادگرایی اطلاق می شود. این پدیده در حوزه های پژوهشی مانند تروریسم، جامعه شناسی و اسلام شناسی قابل بررسی است، اما همچنان از منظر مطالعات میان رشته ای به اندازه کافی به آن پرداخته نشده است.

نوجهادگرایی به عنوان یکی از پدیده های افراطی گری و تروریسم در اوایل قرن 21 مطرح شده است که در آن افراد در دفاع از اعتقادات مشترک خود، در برابر غیر نظامیان و نظامیان تنها از ابزار خشونت استفاده می کنند. بر اساس تعریف لنتینی Lentini عضویت در جنبش افراطی یا نوجهادگرایی، الزاما نه تنها از طریق تعلق به گروه اجتماعی خاص و نه توسط اعمال افراطی نمود پیدا می کند، بلکه از طریق «مرزبندی عقاید»، که درک و تفسیر جهان در دو قطب مقابل هم قرار می دهد: که دین داران باید بر بی دین ها از طریق جنگ غلبه کنند تا اراده خدا در زمین جاری شود.

جهان بینی جهادگرایی افراطی مانند هر جهان بینی دیگر از سنت گفتمان تبعیت کرده و صرف نظر از این که پدیدآورندگان آن توسط یک سازمان، یک عده و یا افرادی خاص جهت دهی می شوند، از زبان و متن برای القای گفتمان مختص به خود بهره می گیرد.

پیدایش و گسترش ایدئولوژی ها در قالب متن

علم زبان شناسی برای تحلیل متن این امکان را دارد تا نمونه های استدلالی و واقعیت های جهان بینی افراط گرایی را از درون متون تولید شده استخراج کرده و مورد تجزیه و تحلیل قرار دهد. برای درک جذابیت جریان های افراطی، بررسی متون تبلیغاتی و پروپاگاندایی آنها از اهمیت ویژه ای برخوردار است. آنها برای ترویج عقاید خود در روند پذیرش واقعیت به دنبال استراتژی های خاص جهت متقاعد کردن افکار مبتنی بر تجربیات سطحی هستند که در اصل درک و پذیرش ضعیفی از واقعیت های موجود دارند. افراد جذب شده را می توان افرادی ضعیف دانست که در مواجهه با تولیدات تبلیغاتی و پروپاگاندایی، مستعد پذیرش یک جهان بینی ساده لوحانه هستند. با این حال داعش طی سال های اخیر در حوزه تولیدات متنی چند منظوره بسیار موفق عمل کرده است.

آنها برای اعمال اهداف پروپاگاندایی و تبلیغاتی خود، از یک سو از طریق فضای مجازی افراد مستعد را به خدمت می گیرند و از سوی دیگر مطالب را به صورت حرفه ای توسط بخش رسانه خود به صورت آنلاین منتشر می کند.

در کنار تولیدات بصری و فیلم ها مجلات آنلاین با عنوان «دابق» Dabiq و «رومیه» Rumiyah مشخصا با هدف جذب مخاطبان خارج از حوزه این گروهک تهیه شده اند.

یکی از نمونه های تاثیرگذاری موفق بر روی افراد مستعد در کنش های افراطی و خشونت آمیز، انیس امری است که طی اقدامی انتحاری در 19 نوامبر سال 2016 با کامیون به جمعیت حاضر در بازار کریسمس برلین حمله کرد. قبل از این حمله توضیحات کامل آن راجع به نحوه این اقدام در مجله «رومیه شماره 3» درج شده بود.

در همان مجله در صفحه 11 تا 13 محمد لحویج بوهلال به خاطر اقدام تروریستی خود که به وسیله کامیون به انبوه مردم در روز جشن ملی فرانسه در شهر نیس حمله کرده بود، مورد تمجید قرار گرفت و به عنوان یک الگو برای اقدامات مشابه دیگر معرفی شد. در قسمت های دیگر این مقاله حتی درباره جزئیات حملات، به عنوان مثال این که چه وسایل نقلیه ای برای انجام این اقدامات مناسب است و یا اینکه در هنگام عملیات باید باک بنزین آن پر باشد و دیگر جزئیات از این قبیل درج شده است. طبق گفته یکی از مقامات اداره جنایی فدرال آلمان، این افراد پیش از عملیات این مجله را از طریق لب تاپ های شخصی خود دانلود کرده بودند.

پیدایش، انتشار و ساختار مجلات آنلاین داعش

سردبیر مجله داعش، تبعه فرانسوی است به نام احمد ابو سامرا (1981-2017). او فارغ التحصیل رشته کامپیوتر از دانشگاه بوستن و یکی از پیروان انور العولقی بود. وی کسی است که در فیس بوک و یوتیوب هزاران صفحه و کانال تاسیس نمود و مجله آنلاین «Inspire» ویژه پیام های پروپاگاندایی القاعده در آغاز قرن بیست یکم را منتشر کرد و در استفاده ابزاری از فضای مجازی در راستای اهداف افراطی جویانه خود با انطباق با فرهنگ جوانان در بهره برداری از فضای مجازی تلاش بسیاری کرد. مجلات „Dabiq“ „Rumiyah“ نیز به لحاظ محتوا و سبک نگارش، تقلید آشکارا از نمونه های غربی است. از ژوئیه  2014 حدود 28 نسخه از این مجله در فرمت پی دی اف در فضاهای مختلف مجازی مانند واتس آپ، تلگرام و توئیتر در دسترس طرفداران این سازمان تروریستی قرار گرفت. تمامی نسخه های این مجله، به زبان انگلیسی همراه با ترجمه به بسیاری از زبان ها مانند آلمانی، فرانسه، روسی و ترکی با هزینه های بالا منتشر شده است که به تشریح حوادث روز از دیدگاه جهادگرایی می پردازد و سرنوشت حامیان خود را به تصویر می کشد و پایه های ایدئولوژی خود را با استدلال به ظاهر مستحکم بیان می کند و به عبارتی خلاصه: جهان را معنا می کند.

متون مندرج در این مجله از یک سو تصاویر متنی، گزارش های سیاسی، مصاحبه با جدید الورودها و بیان تجربیات آنها است و از سوی دیگر شامل متون مذهبی مانند خطابه و دعاها می شود که کلیه مطالب تا ستون های مقالات همه مشابه نمونه های قبلی هستند. نکته دیگر در این مجله درج اطلاعات و مطالب همراه با کیفیت گرافیکی بالاست، علاوه بر این عکس ها و آگهی استخدام در بخش رسانه لابلای مطالب به چشم می خورد. در این مجله جهان بینی داعش از طریق داده های گفتمانی برای عرضه به مخاطبان خود مورد تجزیه و تحلیل قرار می گیرد که در این حوزه می توان گفت آنها از استراتژی های زبانی ویژه ای برای شناساندن ایدئولوژی خود بهره می بردند.

تشریح القائات و ایدئولوژی داعش

از آنجایی که شاخه های پژوهشی دیگر از زمان حادثه یازده سپتامبر 2001 تاکنون جریان هایی مانند داعش را مورد بررسی قرار دادند، این امکان فراهم شد که فرضیه ها و دانش شاخه های دیگر دریاره این مجله با روش های علم زبانشناسی و رسانه نیز مورد ارزیابی قرار گیرد. در ادامه نگاهی گذرا به لزوم درک ظرفیت تحلیل محتوا پرداخته می شود.

چگونه ارتباط میان داعش و خدا در این مجله ترسیم شده است؟

مبنای اصلی مشترک در همه ادیان توحیدی و همچنین در ایدئولوژی اسلام، اعتقاد پیروانش به یک قدرت متعالی و فراگیر است. دو جرم شناس آلمانی به نام های فیشر Fischer و پلتسر Pelzer این مسئله را از دیدگاه جهادگرایان (افراطی) مانند رابطه بنده با یک «نهاد بیرونی» تعریف می کنند و معتقدند که برخلاف تصویری که جهادگرایان (افراطی) از خود دارند، آنها نه تنها تصمیماتی که در موارد خاص توسط خدا به عنوان قانونگذار وضع شده است را به اجرا در می آورند، بلکه خود در مقام تصمیم گیرنده به آنها عمل می کنند. خدا تنها به عنوان قدرت نمایشی است، جهت انتقال ایده آل های بزرگ فردی به یک نهاد بیرونی که از او به طور کامل باید فرمان برد.

یافته های پژوهش های تروریسم: جهادگرایان (افراطی) اقدامات خود را به خدا نسبت می دهند.

براساس گفته های لوهلکرLohlker ، اسلام شناس اتریشی «پروژه نمایشی» در اعتقاد جهاد گرایان (افراطی) تا جایی پیش می رود که آنها «با نور هدایت الهی برابر دانسته می شود». در نهاد ایدئولوژی داعش و در درک از خود در میان پیروانش، میان آنها و قدرت مطلق الهی رابطه بسیار نزدیکی وجود دارد که گاهی از حد خود فراتر می رود. از دیدگاه زبان شناسی و رسانه این سوال مطرح می شود که چه ابزار ارتباطی برای بیان این ارتباط میان اعضا و نهاد فوق بیرونی در مجلات آنلاین داعش استفاده شده است؟ برای این منظور در ادامه به سه مطالعه موردی اشاره می شود.

مطالعه موردی اول: خدا به عنوان تروریست

در مطالعه موردی اول به تحلیل چندمدلی عکس روی جلد مجله Rumiyah 13“ می پردازیم. زیرا تصویر روی جلد به عنوان اولین تصویر، اثرگذاری یک مجله را به وضوح به نشان می دهد. عکس روی جلد به احتمال بسیار زیاد از رسانه های غربی گرفته شده که در آن گروه امداد، افراد زخمی را به درون آمبولانس هدایت می کنند. این صحنه مربوط به حمله تروریستی به وسیله یک کامیون در مرکز شهر بارسلونا در 17 آگوست 2017 است. عنوان مقاله با توجه به عکس دارای بار عاطفی قوی است که به مفهوم و دلیل اقدام تروریستی معنا می بخشد: «خدا ترور را در قلب هایشان می اندازد.»

عکس روی جلد و عنوان مجله در تعامل معنایی

هسته اصلی تیتر روی جلد، فعل «دنبال کردن و شکار کردن» (jagen) است که در لغت نامه دودن (Duden) به معنای «کسی را در مسیر مشخصی قرار دادن» می باشد، اما در این جمله این فعل در قالب معنای استعاری به کار برده شده و اینجا نه به فرد، بلکه به مفهوم جان بخشی و به معنای انتزاعی ترور دلالت دارد. انتخاب این فعل در عنوان، بار عاطفی این اقدام را بیش از پیش پررنگ تر جلوه می دهد و هدف نه کشتن افراد، بلکه هدف ترویج ترس و وحشت است. آنها با استفاده از مفاهیم استعاری و کنایه مانند «در قلب هایشان» که دلالت بر قلب، به عنوان ارگان احساس و عاطفه در بدن دارد، افراد را تحت تاثیر قرار می دهند. از این استعاره می توان نتیجه چند وجهی نیز گرفت؛ بدین ترتیب که این عبارت به تیم نجات و افراد مجروح دلالت دارد که نماینده جامعه غرب هستند.

ترس قربانیان در مرکز حملات قرار می گیرد

اما چه کسی حمله در بارسلونا را برای کشتن اروپایی ها طرح ریزی کرده است؟ در عنوان مقاله، خدا را صریحا به عنوان عامل در استعاره گروه فعلی قرار داده است. خدا به عنوان طراح ترور و عامل اقدام معرفی می کند و در عنوان اشاره ای نه کلامی و نه بصری به عاملان اقدام نمی شود. این جای خالی به صورت آگاهانه تأثیر بسزایی در روند پذیرش و استنتاج از فاعل این اقدام دارد، زیرا بر اساس درک و فهم ما از پدیده های جهان، این اقدام باید از سوی یک عامل بیرونی صورت پذیرد و بدین ترتیب خداوند به صورت غیر مستقیم به عنوان عامل اقدام معرفی می شود.

مطالعه موردی دوم: جهادگرایان بندگان مخلص خدا

 زمانی که ارتباط جهادگرایان (افراطی) با خدا در مرکز اعتقاد و چهره اصلی آنها عنوان می شود، این ارتباط باید در سطح انتخاب واژگان نیز به وضوح دیده شود. بدین ترتیب با استفاده از این فرضیه متون مختلف مجله را مورد بررسی قرار دادیم و متوجه شدیم در مجلهRumiyah 13“ حدود 130 مفهوم و واژه وجود دارد که بر ارتباط جهادگرایان با خداوند دلالت دارد. برجسته ترین و متداول ترین این عبارتند از: مومنان، مسلمانان، بندگان او، سربازان او، متحدان خدا، اهل ایمان، امت، موحدین، گوش به فرمان، جانشین و غیره.

در بسیاری از عبارات خودمحوری ایمان به عنوان اصلی ترین مشخصه جهادگرایان (افراطی) بیان شده و اعضای آنها را افراد با ایمان، دیندار و معتقد به معاد می نامند و این بنیاد هویتی و بیان مشترک آنهاست که در به کاربردن واژگانی مانند «مسلمان»، «امت» و «موحدین» نمود پیدا می کند. «موحدین» مشتق فعل «وحد» و به معنای متحد شوندگان است. از آنجایی که مخاطبان آلمانی این مجله غالبا افراد تازه مسلمان شده و یا افرادی از نسل های دوم و سوم با پیشینه مهاجرتی هستند و احتمالا از دانش زبان عربی اندک برخوردارند، سوال اینجاست که آیا آنها نیز در زمره موحدین قرار می گیرند یا خیر. به همین دلیل احتمال کمی وجود دارد که انتخاب این تکواژ تنها به دلیل بار معنایی باشد تا به دلیل قابلیت نفوذ در به کارگیری زبان وحی.

دانش زبان عربی باید نشان دهنده اقتدار باشد

واژه «امت» که در اصل در مورد زنان و مردانی که به اسلام علاقه مندند به کار می رود، در اینجا به عنوان یک واژه عام برای جامعه مسلمانان استفاده می شود. این واژه در برخی از زبان های دیگر «امه»، «مردم» و «جامعه» ترجمه شده است. اینجا در اغلب موارد (بیش از 30 مرتبه) به یک تعبیر شناخته شده برای پیروان اسلام به کار برده می شود: مسلمانان (مسلم در معنای عام). در بسیاری از گروه های اسمی، رابطه میان جهادگرایان (افراطی) و اعتقاد آنها که محرک پروسه شناختی در آنها نیز هست، باید به دنبال استنباط جواب برای این سوال گشت که آنها به چه کسی و چه چیزی اعتقاد دارند. این مسئله در دومین گروه از عبارات به کار رفته صدق نمی کند. آنها برای نشان دادن رابطه خود با نیروی متعالی بیرونی از عبارات اضافه مانند «گروه خدا» و یا از حروف اضافی مانند «کار برای خدا» استفاده می کنند. همچنین برای اشاره به خدا از ضمیر شخصی مذکر  (sein)استفاده می کنند و بر اساس عرف مسیحی همه ضمایری که به خداوند اشاره داردند، با حرف بزرگ نوشته می شوند و واژگانی که برای جهادگرایان به کار برده می شوند، اغلب اشاره  به مقام و منزلت پایین تر دارد مانند (بنده، سرباز، مطیع). اما در میان آنها استثناء نیز وجود دارد مانند متحدان خدا (die Verbündeten Allahs) که در شنوندگان یک بار احساسی ایجاد می کند.

داعش از فرمان های خدا اطاعت می کند (ظاهرا)

داعش با استفاده از عبارات خودمحوری سعی در معرفی ارتباط مستقیم و از پائین به بالا خود با نیروی بیرونی دارد که بیانگر هویت و اعتقاد اصلی خود است. البته در معروف ترین عبارات خود (در مجله Rumiyah 13“ حدود 39 مرتبه) با استفاده از صفت «سبحان الله» به بیان این ارتباط می پردازد و همین امر نام بردن این گروه جهادی را بدون اشاره به اسلام غیر ممکن می کند. تمامی عبارات آنها، اشاره به یک ظرفیت مشروعیت الهی نیست بلکه به منظور ارتقا بخشیدن ماهیت خود است.

مطالعه موردی سوم: خدا به عنوان نویسنده همکار

پس از تجزیه و تحلیل معناشناسی، نوبت به بررسی ساختار متنی این مجله می رسد، زیرا در این بخش نیز رابطه داعش با نیروهای متعالی بوضوح بروز پیدا می کند. تولیدکنندگان متون در مجله „Rumiyah 13“74  بار آیات قرآن را نقل کرده اند و تمامی آنها به زبان آلمانی و بدون ترجمه به زبان دیگر درج شده است. عباراتی مانند «خداوند می فرماید»، «یراساس فرمایش قرآن» و «او می فرماید» همراه با شماره آیه و نام سوره در داخل پرانتز آورده شده است. در برخی از صفحات تصاویر خوشنویسی کوچکی با صفات خداوند آورده شده است.

متون خوشنویسی جلوه گر اقتدار مذهبی است

از میان 26 نقل و قول از عالمان، تمامی احادیث پیامبر با دو علامت نقل وقول و در اکثر مواقع بدون ذکر منبع هستند. در مورد پیامبر و دیگر عالمان از علامت خوشنویسی کوچک «رحمه الله علیه» استفاده شده است و پس از نام پیامبر از عبارت «صلی الله علیه و آلیه» به کار رفته است. اینگونه طراحی رسمی به کار رفته همراه با نقطه گذاری و ذکر منابع، حاکی از اقتدارگرایی مولفان این مجله است. در هر حال آنها به دنبال عرضه کردن محتوای معقول مجله هستند که در آن دانش بنیادی اسلامی را در آن منعکس کنند و خود را در نقل و قول از کتاب مقدس در متون خود صاحب اختیار می دانند. در شکل دیگر نمونه ای از ساختار مرجع میان متنی استفاده شده است که در آن مقاله مانند تکه ای از فرش های مختلف از نویسندگان و منابع متعدد می ماند که به هم وصل شده اند. از آنجایی که خواندن این گونه متون برای خوانندگان با دشواری هایی همراه است، نویسندگان از آیات قرآن و احادیث پیامبر برای استدلال مطالب خود بهره می گیرند، به عبارت دیگر از خدا به عنوان نویسنده دوم در متون یاد می شود. این برداشت از متن تا جایی به یقین تبدیل می شود که در نقل و قول از قرآن اغلب از فعل «گفتن» به همراه «خدا» به عنوان نهاد نوشته می شود و اشاره ای به نیروی متعالی است نه به منبع اصلی (مثلا این طور نیامده؛ که در قرآن این گونه نوشته شده است که ...). در نهایت داعش قرآن را نه کلام خدا بلکه خود خدا استنباط می کند که این ارتباط بیش از حد نزدیک را با استفاده از عبارات ترکیبی در متن به وضوح نشان می دهد.

نویسندگان این پژوهش در متن زیر رنگ آبی را کلام اصلی نویسندگان مجله داعش، رنگ زرد را برگرفته از قرآن و رنگ قرمز را محتوای میان متنی با مضمون اقتدارگرایی می دانند.

جمع بندی

با بررسی مجله آنلاین „Rumiyah 13“ ارتباط داعش با خدا از سه منظر مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت. در مطالعه موردی اول داعش با بهره گیری از ساختار چندمدلی مفهومی، اقدامات جهادگرایان افراطی را در راستای اراده خدا معرفی می کند. در ساختار معناشناسی واژه در مطالعه موردی دوم با بیان گروه اسمی خودمحوری، خدا را قادر مطلق و جهادگرایان (افراطی) را بندگان با ایمان می خواند. در ترکیب بندی متنی مطالعه موردی سوم، مولفان مقاله، خدا را به عنوان قدرت متعال که خود به عنوان نویسنده کلام وحی است، معرفی می کنند. با وجود تفاوت های ساختار متنی در هر سه مطالعه موردی، می توان نتیجه گرفت که جهادگرایان (افراطی) نزدیکی بسیار عمیقی میان خود و اراده و خواست خدا احساس می کنند و قادر هستند با نیروی متعالی بیرونی در تعامل باشند. جمله زیر نمونه ای از این تعامل است: داعش دستورات خداوند را اجرا می کند و از هر آنچه او دوست می دارد، پیروی و از هر آنچه او متنفر است، اجتناب می کند.

مجلات داعش، موضوعی برای مطالعات زبان شناسی

هدف از این مقاله به تصویر کشیدن ارتباط میان داعش با خدا از طریق بیان اشکال مختلف تحلیل گفتمان، معناشناسی و ساختارهای چند مدلی و تجزیه و تحلیل مشخصه های زبانی در مجله Rumiyah 13 بود. همچنین به کارگیری زبان ویژه ای که در توصیفات، وقایع و حوادث از دیدگاه جهادگرایان (افراطی) بود، از دیگر موضوعات مورد بحث در این مقاله به شمار می رود. مجله آنلاین داعش می تواند راه را به روی تجزیه و تحلیل های بسیاری با موضوعات و ابعاد دیگر میان رشته ای هموار کند. بیان ایدئولوژی مذهبی و نظامی جهادگرایان (افراطی) از جمله موضوعات میان رشته ای جالب توجه است که می تواند ذهن پژوهشگران علوم انسانی را به خود جلب نماید. اما نکته قابل توجه اینجاست که بررسی های زبان شناسی بر پایه یافته هایعلوم دیگر بنا می شود. دکتر بوزور مارتین Bouzar / Martin، خسروخاور Khosrokhavar و منصور Mansour، روانشناسان حوزه مطالعات تروریسم، با پژوهش های بسیاری در زمینه مقابله با افراطی گری جوانان بر این باورند که برای مقابله با این پدیده، می توان از برجسته نمودن بعد احساسی آن از بروز مشکلات در میان افراد مستعد به افراطی گری کاست. علاوه بر این «نفرت گروهی از گروه دیگر»، عضویت در گروهی به ظاهر «معتقد و با ایمان»، ترس از عذاب الهی به جای امید به رحمانی بودن خدا و بسیاری از موارد دیگر در ارتباط زبان و احساس به وضوح در بررسی های زبان شناسی سه مطالعه موردی نمایان هستند. بسیاری از موضوعات مانند احساس ترس، کمبودهای عاطفی و نحوه برخورد جامعه با افراد و فراهم نمودن اسباب افراطی گری می تواند در حوزه پژوهش های جامعه شناسی و روانشناسی حائز اهمیت باشد.  

پژوهش های زبان شناسی و رسانه از روش های متعدد دیگری می تواند برای تحلیل مجلات آنلاین داعش مانند، پیکره شناسی متن، معناشناسی و کاربردشناسی شناختی و تحلیل گفتمان در جهت به تصویر کشیدن ایدئولوژی های افراطی و پروپاگاندا استفاده کنند و راه را برای دیگر پژوهش های میان رشته ای هموار سازند.


  **مسئولیت صحت و سقم مطالب موجود در یادداشت‌ها، مقالات و مصاحبه‌های منتشر شده در سایت به عهده نویسنده بوده و انتشار آنها الزاماً به معنی تایید مطلب یا بیانگر دیدگاه‌های موسسه نیست. 

e-max.it: your social media marketing partner

نوشتن دیدگاه


تصویر امنیتی
تصویر امنیتی جدید